van Leeuwen orgel

Voorgeschiedenis


Over vroegere orgels in de Grote Kerk te Elst zijn slechts summiere gegevens bewaard gebleven.

Het eerste orgel dat bekend is stamt uit het midden van de 16de eeuw en werd gebouwd door Johan Noster II uit Nijmegen.
In ieder geval komt er in de 18de eeuw een nieuw orgel. In 1766 vermeldt de Boekzaal: 'Door het voorbeeld van andere aanzienlijke Gemeentens op het platte land aangespoord heeft men ook alhier, tot betere leiding van het Heilig Psalmgezang, een orgel doen vervaardigen'. Dit instrument moet zijn vervaardigd door vader en zoon Paulus en Leonardus Eysdonk uit 's Hertogenbosch.

In 1868 wordt aan C.G.F. Witte opdracht gegeven een nieuw orgel te bouwen. De inwijding vond plaats op 23 mei 1869. In het Witte-archief zijn van dit instrument nog een tweetal tekeningen aanwezig, een van het gehele front en een van enkele details van het houtsnijwerk van het front. In het archief is noch een bestek, noch een dispositie van dit orgel gevonden. Vermoedelijk was het instrument ongeveer identiek aan het orgel in de Janskerk te Utrecht (1861) en aan de orgels te Amerongen (1863), Werkendam (1865) en Kapelle (1866).

elstwitte


Tekening van het Witte-orgel van de Grote Kerk te Elst (1869)



In 1944 werd de Grote Kerk zwaar beschadigd en ging het Witte-orgel verloren. De kerkeraad had haar zinnen gezet op het bekende Strümphler-orgel van de Kloveniersburgwalkerk te Amsterdam (het orgel van Jan Zwart). Helaas bleek het orgel te groot voor de kerk en werd alleen de preekstoel overgenomen. Het Strümphler-orgel verhuisde naar de Grote- of Eusebiuskerk te Arnhem. Hierna besloot men in Elst om een nieuw orgel te laten bouwen.


Het Van Leeuwen-orgel

Orgelweb
De opdracht voor het nieuwe orgel ging naar de Fa. G. van Leeuwen & Zn uit Leiderdorp. Adviseur was Lambert Erné. Het orgel werd in 1953, na de restauratie van de kerk opgeleverd. Karakteristiek voor het orgel zijn het massieve front met de koperen pijpen en de windladen, die zijn gemaakt volgens het zogenaamde Veka-systeem.

Dispositie:

Hoofdwerk

Rugwerk

Pedaal

Speelhulpen

Quintadeen 16
Prestant 8
Spitsgamba 8
Roerfluit 8
Octaaf 4
Nachthoorn 4
Quint 2 2/3 **
Octaaf 2
Mixtuur 6-8 st.
Trompet 16 *
Trompet 8
Trompet 4 **
Holpijp 8
Prestant 4
Speelfluit 4
Octaaf 2 **
Woudfluit 2
Quint 1 1/3 **
Sesquialtera 2 st.
Scherp 4 st.
Dulciaan 8
Prestant 16
Octaaf 8
Octaaf 4
Mixtuur 4 st.
Bazuin 16
Trompet 8 *
Cornet 4 **
Cinq 2 *
Koppel HW-RW
Koppel HW-Ped
Koppel RW-Ped
Tremulant RW


De met een * en ** gemerkte registers waren slechts gereserveerd. De met ** gemerkte registers werden in 1969 toegevoegd, de met * gemerkte registers werden in 2004 toegevoegd.

Restauraties en uitbreidingen


Al vrij spoedig na de oplevering bleek het Van Leeuwen-orgel een aantal mankementen te vertonen. Voor de toetstractuur waren materialen gebruikt die hun duurzaamheid niet hadden bewezen.
In 1969 werd het orgel opnieuw onder handen genomen door de Fa. Pels & van Leeuwen, toen nog gevestigd in Alkmaar, en werden de met ** gemerkte registers geplaatst. De restauratie bleek niet afdoende. In 1978-79 volgde een tweede restauratie door orgelbouwer M.C. Tiggelman uit Zaltbommel, waarbij vooral de mechaniek werd verbeterd.

Sinds de jaren 90 werd steeds duidelijker dat het orgel aan een grondige renovatie toe was en groeide de wens het nog steeds 'incomplete' instrument te voltooien.
In 2001 ontving de Fa. Flentrop te Zaandam de opdracht het instrument te restaureren onder advies van Jan Jongepier.

Het orgel werd in 2002 grondig gerenoveerd. 'Het orgel, dat een monumentaal uiterlijk bezit, en voor de zgn. wederopbouwperiode in ons land een zeer goed en aansprekend voorbeeld is, bezit nu ook weer een monumentaal klankbeeld. [...] Door de uitgevoerde werkzaamheden is de klank van het orgel aanmerkelijk, op sommige punten zelfs spectaculair verbeterd en verfraaid.' , concludeerde Jan Jongepier in zijn eindverslag. Op 22 september 2002 werd het vernieuwde instrument officieel ingewijd tijdens de ochtenddienst en een middagconcert.
Om de oorspronkelijke dispositie van het orgel te voltooien - nog steeds ontbraken de Trompet 16 (HW), de Trompet 8 en de Cink 2 (Pedaal) - ontwikkelde de Orgelstichting Elst een actieplan om de nodige gelden in te zamelen. Dankzij royale giften, subsidiëring van diverse instellingen, een bijdrage van de kerkrentmeesters, de adoptie van orgelpijpen en het kopen van cd's, kon begin 2004 het licht op groen worden gezet voor deze voltooiing, die eveneens werd uitgevoerd door de firma Flentrop. In augustus 2004 - meer dan 50 jaar nadat het orgel voor het eerst klonk - was het orgel eindelijk compleet. Op 29 augustus werd het voltooide instrument in de kerkdienst ingewijd door Dirk Luijmes, waarna op 4 september het eerste orgelconcert op het 'nieuwe' orgel volgde.

Het koororgel

koororgel3
Het koorogel van de kerk werd in 1967 gebouwd door de Duitse firma Walcker.

Dispositie

Manuaal

Pedaal

Speelhulpen


Gedekt 8
Prestant 4
Ged. Fluit 4
Octaaf 2
Quint 1 1/3
Mixtuur 3 st.
Subbas 16 Koppel Ped-Manuaal

Organisten in de Grote Kerk

Momenteel zijn slechts gegevens beschikbaar over de volgende organisten:

...
Willem Luijmes 1818: koster en organist
Derk Luijmes 1821 organist, overleden 1824
Theodorus Luijmes 1822 organist, 1839 koster en organist
----
Eduard Scheffer: benoemd in 1931. In 1942 (1943?) mede-oprichter kerkkoor
Simon Kleinlooh in 1959 benoemd na overlijden van Scheffer. Dirigent tot 1974 van het kerkkoor. Trok zich terug op 30 sept. 1979 (toen hij zijn 50-jarig jubileum als organist vierde).
Wim van de Kamp, Organist van 1965 tot 1993
Pieter Adr. Peters: organist van 1979 tot en met 1993
Adri Janssen 1975- 2004
Gerard de Jong vanaf 1995
Ulrike Heider, volgde Peters in jan. 1994 als organist en dirigent van het St. Maartenskoor op

Dirk Luijmes volgde Heider op in 1996 als organist.

Jaap Jansma nam in 2004 de plaats in van Adri Janssen.

Simon Wouda 2001- 2014  volgde Gerard de Jong op.

IJsbrand ter Haar kwam in 2014 in de plaats van Simon Wouda. 


De informatie over de geschiedenis van het orgel en de organisten is grotendeels gebaseerd op: 
geen auteursvermelding: De orgels in de Ned. Herv. Kerk-Elst (Elst, ca. 1979)
Jan Jongepier, Rapport over het orgel in de Sint-Maartenskerk (SOW-Gemeente) te Elst (Leeuwarden 1999).
Archief SOW-gemeente te Elst

Opmerkingen c.q. aanvullingen zijn welkom (d.luijmes@tiscali.nl)


CD-verkoop


Dirk Luijmes maakte van de het programma waarmee het orgel op 22 september 2002 werd ingewijd een cd. De verschillende mogelijkheden van het gerestaureerde instrument worden hierop gedemonstreerd aan de hand van werken van Johann Sebastian Bach (koraalvoorspelen en de 'grote' C-Dur), Johann Gottfried Walther (Partita 'Jesu meine Freude'), Hugo Distler (Sonatine), Bert Matter (Psalm 65) en Adriaan C. Schuurman (Toccata, Trio en Fuga over Psalm 150). U krijgt de cd franco toegestuurd als u € 17,00 overmaakt op bankrekeningnummer 531837939 t.n.v. de Orgelstichting Elst te Elst, o.v.v. cd. Aan de kerk kost de cd € 16,-. De opbrengst komt ten goede aan de onderhoud van het instrument.


Concerten


De Orgelstichting Elst probeert jaarlijks concerten te organiseren op het gerestaureerde instrument. Deze concerten vinden doorgaans plaats op de eerste zondag van de maand van juli t/m november om 12.00 uur en zijn gratis toegankelijk.

Concerten 2016:

3 juli Dirk Luijmes

7 augustus Nico Deklerck (B)
4 september IJsbrand ter Haar

2 oktober Jetty Podt

6 november Projectkoor o.l.v. Hans de Wilde

26 december Dirk Luijmes, orgel; Kerstkoor o.l.v. Caroline Westgeest


Orgelfonds


acapella

Uiteraard is er nog steeds geld nodig om het orgel te onderhouden en de concerten te realiseren. U kunt een gift overmaken op het rekeningnummer van de stichting (bankrekeningnummer 531837939 t.n.v. de Orgelstichting Elst te Elst). Voor meer achtergrondinformatie kunt u mailen naar

Jaap Jansma (jaap.jansma@freeler.nl) of Dirk Luijmes (dirkluijmes@hotmail.com