2000 jaar geschiedenis

  • Intro

    Cultusplaats Elst

    De toren van de Grote Kerk van Elst is in de wijde omtrek een markant oriëntatiepunt. De toren en de kerk staan op een hoge plaats in het van oudsher waterrijke landschap. Deze plaats is een unieke plek van historische en religieuze betekenis.
    Het is de plek van een pre-romeinse cultusplaats, van imposante Gallo-Romeinse tempels, en van een middeleeuwse zaalkerk. De plek ontwikkelde zich van pelgrimsoord tot de plaats van de bouw, verwoesting en herbouw van de 15e-eeuwse gotische kerk.

    Van de opeenvolgende gebouwen zijn fundamenten bewaard gebleven, wat de plek tot een unieke erfgoedlocatie in Nederland maakt.

  • Romeinse tijd

    Bataven en Romeinen

    Het Gelderse rivierengebied kent een rijke geschiedenis. Het is waarschijnlijk al 6000 jaar bewoond en werd in de Romeinse tijd Insula Batavorum genoemd.
    Elst was in die tijd een vicus en een religieus bestuurlijk centrum. Het lag centraal tussen de stad  Noviomagus Batavorum (Nijmegen) en het legerkamp in Meinerswijk (Arnhem). De Bataven leverden hulptroepen voor de Romeinse legers en ontvingen na 25 jaar dienst een 'diploma' en het Romeins burgerrecht.

    Tempels

    In de vicus bouwden de Romeinen rond het jaar 50 een tempel. Het stenen gebouw  werd opgericht op een al bestaande cultusplaats. De vloer en de fundamenten van deze tempel zijn in het museum te zien.
    Omstreeks 100 na Christus werd op dezelfde plek een nieuwe, grotere tempel neergezet. Het was een Gallo-Romeinse omgangstempel, bestaande uit een cella (de ruimte voor het godenbeeld binnen de tempel) en een zuilengalerij, met eromheen het temenos (tempelhof). Daarmee bevond zich in Elst één van de grootste tempels ten noorden van de Alpen. Onder de vloer van de huidige kerk zijn imposante resten van de dikke cella-muren en galerijfundamenten te zien.

    Reinigingsoffer (Suovetaurilia)

    Behalve resten van de twee tempels, kwamen  bij archeologische opgravingen bijzondere vondsten te voorschijn. Daaronder waren de beenderen en schedels van offerdieren. Het betrof schedels van een varken (sus), een schaap (ovis) en een stier (taurus). Daardoor kon worden vastgesteld dat er een reinigings- of inwijdingsoffer heeft plaatsgevonden.

  • Middeleeuwen

    Werenfried  

    In de 8e eeuw trok de prediker Werenfried naar het land van de Franken en Friezen. Hij zette zich in om hen tot het christendom te bekeren en deed dat onder meer in de omgeving van Elst. Werenfried stichtte hier een kerk. Nadat hij in Westervoort was gestorven (760), werd volgens de legende zijn lijk op een stuurloos bootje gelegd. Dat dreef vervolgens stroomopwaarts naar Elst, alwaar Werenfried werd bijgezet.

    Romaanse zaalkerk

    In de 8e eeuw is met  behulp van nog aanwezig bouwmateriaal van de Romeinse tempels een vrij grote zaalkerk gebouwd.

    De kerk is in de eeuwen erna regelmatig verbouwd en uitgebreid met een crypte. In de 10e eeuw werden in opdracht van de bisschop van Utrecht de relikwieën van de heilige Werenfried in die crypte geplaatst. Toenemende pelgrimage naar Werenfried, in het bijzonder aangeroepen tegen jicht en reuma, laat zich aflezen aan een uitbreiding van de crypte.

    Het meisje van Elst

    Onder het koor van de huidige kerk  bevindt zich een graf van een jonge vrouw. Haar kostbare stolpgraf ligt vlak tegen de zuidelijke buitenmuur van de laatste uitbreiding van de Romaanse kerk en dateert uit de 10e eeuw.

  • Na 1500

    De gotische kerk

    In de 15e eeuw maakte de Romaanse zaalkerk plaats voor een gotische kerk. Eerder was een vroeg-gotische sacristie aangebouwd, op en tegen de noordelijke muur van de Romaanse kerk. Hierdoor werd die muur geïntegreerd in het koor en is daar nog zichtbaar.

    Boven de ingang tussen zuidportaal en schip is het jaartal 1484 in Romeinse cijfers aangebracht. Aangenomen wordt dat dit de voltooiing van het "moderne"  kerkgebouw markeert. In 1588 wordt de toen protestantse kerk geplunderd en van haar schatten beroofd.

    Afbranden toren en kerk

    Op 16 oktober 1701 sloeg de bliksem in de torenspits, die brandend neerstortte op het voorste gedeelte van het schip van de kerk. Toren en kerk brandden grotendeels uit, waarbij ook de klokken verloren gingen.

    De protestantse gemeente moest de kostbare herstelwerkzaamheden zelf bekostigen, waardoor bepaalde delen van de kerk niet herbouwd of van minder goede kwaliteit werden.

    In 1703 werd een nieuwe grote luidklok vervaardigd, die in de Tweede Wereldoorlog gespaard bleef.

  • Na 1940

    September 1944

    boekje 2

    Tijdens de Tweede Wereldoorlog bereikte de operatie Market Garden op 17 september 1944 ook de Over-Betuwe. Maar van een snelle geallieerde opmars naar het noorden was geen sprake. In en om Elst werd in de laatste weken van september hevig gevochten. De toren van de Grote Kerk diende als Duitse waarnemingspost.
    Op maandag 25 september kwamen na heftige gevechten kerk en het gebied eromheen in handen van de geallieerden. Engelse militairen zaten op de zwaar beschadigde toren, vanaf dat moment doelwit voor de Duitsers. Op 30 september werd de toren vol geraakt door Duits artillerievuur afkomstig vanuit Arnhem. De toren en de kerk stonden in lichterlaaie. De volgende ochtend smeulden de houten delen nog en waren zowel de haan als de klokkenstoel naar beneden gevallen.

     1945-1952

    Na een winter vol ontberingen, evacuatie van de burgerbevolking en inundatie van de Betuwe door de Duitsers, kwamen Elstenaren na mei 1945 terug in hun zwaar gehavende dorp. Terwijl het belangrijkste was de wederopbouw van huizen, dacht men ook na over de restauratie van de Grote Kerk. In tussentijd nam de Nederlands Hervormde gemeente in oktober 1945 een houten noodkerk in gebruik, die ter beschikking was gesteld door de Zwitserse Reformierte Kirche.

    Opgravingen

    Voor de restauratie begon, vroeg de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) aan predikant (ds. Plooij) en kerkvoogden van de Nederlands Hervormde gemeente toestemming voor het doen van opgravingen. Men hoopte overblijfselen te vinden van Middeleeuwse kerken onder dit “door oorlogshandelingen vernielde” gebouw.
    In de zomer van 1947 kwamen de eerste onderzoeksresultaten al naar buiten. Deze waren aanzienlijker dan men had verwacht. Op geringe diepte waren Middeleeuwse kerkmuren uit de 8e eeuw tevoorschijn gekomen waardoor vast kwam te staan dat in Elst al heel vroeg een kerk stond.
    Iets dieper lagen zware funderingen die overblijfselen waren van een Romeins bouwwerk, van een Gallo-Romeinse tempel. Of liever gezegd: het waren restanten van twee elkaar in tijd opvolgende Romeinse tempels.

    Na de restauratie nam de Hervormde Gemeente de kerk in 1952 weer in gebruik. In de daaropvolgende jaren werd de toren volledig hersteld. Een belangrijk deel van de wederopbouw van het door oorlogsgeweld gehavende dorp was daarmee voltooid. Het resultaat mocht er zijn. Tegelijk was Elst het eerste ondergrondse museum van Nederland rijker.

    De conclusies van de opgravingen van 1946 en 1947 beperkten zich voornamelijk tot wat er zich onder de uitgebrande kerk bevond.

  • In en om het kerkgebouw

    In de torenhal

    In de torenhal bevindt zich onder meer een reconstructie van de beschildering van de cellawand van de 2e Gallo-Romeinse tempel. Deze is gemaakt op basis van fragmenten gevonden in 1947.

    De preekstoel

    De classicistische preekstoel werd in 1793 gebouwd door de Amsterdamse beeldhouwer Ziezenis en is in 1951 voor 2000 gulden gekocht van de Hersteld Evangelisch Lutherse Kerk te Amsterdam.
    Na aankoop door de Hervormde Gemeente Elst werd de kansel aan de kerk aangepast en schoongemaakt. De lagen verf waren aangebracht in een tijd dat er belasting geheven werd op blank (eiken)hout. Op de voorste hoeken staan de vier evangelisten afgebeeld: Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes.

    De vitrines

    In de zijbeuk van de kerk zijn vitrines met vondsten uit de Romeinse tijd en de Vroege en Late Middeleeuwen.

    De toren

    De markante achtkantige toren is meerdere malen gerestaureerd. In 1995 zijn op het hoogste deel de beelden van acht heiligen geplaatst.

    Contouren Romeinse tempel

    In de tuin van de kerk, aan de zuidzijde, zijn de contouren van de brede trap en de trapwangen van de tweede Romeinse tempel tot boven het maaiveld opgemetseld. 

    Dronebeelden

    Kijk hier naar dronebeelden van de Grote Kerk.


Vieren

29 nov 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: 1e Advent (crèche + kinderkerk)
06 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: 2e Advent
06 dec 2020 ; 19: 00 uur
Vooralsnog geannuleerd: Ademviering
13 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: Adventsdienst
20 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: 4e Advent

Uitzenden

viering beluisteren

viering zien

binnenkomer

liturgie

reserveren

Zoeken

Introductie website

website

Museum en Kunst

tempel kerkmuseum

1638 kunstindekerk image s 20160918140058

anbi logo
Privacyverklaring                                                          Copyright © 2019 Protestantse Gemeente Elst. Alle rechten voorbehouden